Odkryte tajemnice iłżeckiego zamku

Dwa miesiące spędzili na wzgórzu zamkowym w Iłży archeolodzy z Uniwersytetu Łódzkiego. Odkryto trzy pomieszczenia, a przy okazji studnię, której na próżno szukano przez lata w zupełnie innym miejscu. Teraz gmina myśli o częściowej rewitalizacji południowego skrzydła zamku Badania na wzgórzu zamkowym prowadził zespół dra Zbigniewa Lechowicza z Uniwersytetu Łódzkiego. Owocem prac jest odsłonięta południowa część zamku (na lewo od baszty), która nigdy dotąd nie była badana. Odkryte zostały trzy pomieszczenia. Ku wielkiemu zaskoczeniu w jednym z nich natrafiono na studnię.

Szukaliśmy jej na dziedzińcu, ale tam nie mogliśmy niczego takiego znaleźć. Z tej prostej przyczyny, że ona była na dziedzińcu, tyle że pierwotnym dziedzińcu zamku gotyckiego. Po przebudowie na rezydencję renesansową dziedziniec zmniejszono, ponieważ dobudowano pomieszczenia i studnia w efekcie znalazła się w jednym z nich - wyjaśnia Witold Bujakowski z radomskiej delegatury wojewódzkiego urzędu ochrony zabytków.

To dlatego nikomu do tej pory nie udało się natrafić na jej ślad. Po zamknięciu w zamku głęboka na 60 łokci (ok. 28 m) studnia była ciągle w użyciu. Od dawna jest zasypana, ale o jej głębokości informują XIX-wieczne lustracje zamku. Niewykluczone, że zostanie przynajmniej częściowo odkopana. Nie będzie jednak źródłem wody, ale być może kolejnych odkryć. Dla archeologów kibelek i studnia to prawdziwe rarytasy, ponieważ do ich środka wpadało dużo przypadkowych przedmiotów.

Przy okazji prac na dziedzińcu zamkowym udało się ostatecznie obalić jedną z hipotez, lansowaną przez niektórych regionalistów. Chodziły słuchy, że na wzgórzu najwcześniej istniał zamek drewniany, do którego później dobudowano kamienną basztę. Co prawda źródła pisane na temat Iłży wspominają o drewnianym grodzisku, jednak nie w miejscu zamku, tylko dwa kilometry dalej na północ na tzw. kopcu tatarskim, miejscu pierwotnej lokacji Iłży. Ale niektórzy błędnie przyjęli, że chodzi o wzgórze zamkowe i stąd całe zamieszanie. Wyniki prac archeologicznych nie pozostawiają wątpliwości: z całą pewnością zamek nie miał drewnianych korzeni, posadowiony został na surowej skale.

Przed archeologami teraz żmudne opracowanie materiału, przeglądanie archiwów w poszukiwaniu źródeł pisanych, ilustracji. Wszystko to ma dać odpowiedź na pytanie: jak się rozbudowywał i jak funkcjonował zamek? Wyniki badań oprócz wartości naukowej będą również mieć zastosowanie praktyczne. Posłużą do opracowania projektu rewitalizacji zabudowań wzgórza zamkowego. Nieoceniony przy projektowaniu będzie miedzioryt wykonany wg rysunku Eryka Dahlberga. Ten szwedzki generał i inżynier w czasie potopu skrupulatnie rysował bitwy i zdobyte przez wojska Karola Gustawa miasta. W 1655 r. uwiecznił również, tuż przed zdobyciem, Iłżę i zamek. A dokładniej jego południową odkrytą stronę, bo właśnie takie ujęcie (znad zalewu) Dahlberg wybrał.

Możemy adaptować i rekonstruować tylko te pomieszczenia, które znamy ze sztychu Dahlberga. Ponieważ nie zachowały się żadne ryciny strony przeciwnej - północnej - ich rekonstrukcja byłaby swobodną interpretacją, a tego robić nam nie wolno - wyjaśnia Bujakowski.

O szczegółach trudno jeszcze mówić, ale pewną wizję odbudowy konserwatorzy już mają. Chcieliby uzupełnić ubytki w odkrytym murze, może pojawią się w nim również zarysy okien dawnej rezydencji. Rewitalizacja sięgnie jednak tylko parteru, bez piętra. Niewykluczone, że "naprawionymi" murami zostanie poprowadzona alejka spacerowa. W częściowo zadaszonych pomieszczeniach będzie można usiąść na ławeczce i zjeść kanapkę albo napić się kawy w kawiarni zlokalizowanej w jednej z piwnic.

Jest nadzieja, że przy okazji tych zmian nad basztą pojawi się nowe zadaszenie. O obecnym poliwęglanowym daszku w kształcie parasola konserwator mówi "pomyłka". Co prawda spełnia swoją rolę, czyli chroni basztę przed deszczem, ale zupełnie nie odpowiada projektowi.

Źródło: Gazeta Wyborcza Radom